Khi dùng ứng dụng dinh dưỡng hay chatbot, bạn chỉ nên khai những dữ liệu thật sự cần cho tính năng mình dùng: tuổi, giới, chiều cao, cân nặng và mức vận động là đủ cho phần lớn việc tính toán. Họ tên thật, số điện thoại, địa chỉ, mã bệnh nhân, ảnh giấy tờ y tế có tên tuổi thì nên giữ lại.
Dữ liệu sức khoẻ thuộc nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam, nghĩa là bên thu thập phải có trách nhiệm cao hơn và bạn có quyền được biết, được yêu cầu xoá. Bài này đi qua từng loại dữ liệu ứng dụng hay hỏi, cách che thông tin khi nhờ AI đọc xét nghiệm, và những thiết lập nên kiểm trên điện thoại.
Ứng dụng hay hỏi gì và có thật sự cần không
Bảng dưới đây giúp bạn quyết định khai hay không dựa trên tính năng muốn dùng:
| Dữ liệu | Dùng để làm gì | Có cần không |
|---|---|---|
| Tuổi, giới, chiều cao, cân nặng | ước nhu cầu năng lượng | cần cho tính năng tính toán, có thể làm tròn |
| Mức vận động, công việc | hệ số vận động | cần, mô tả chung là đủ |
| Họ tên thật, số điện thoại | tài khoản, tiếp thị | thường không cần cho tính năng dinh dưỡng |
| Bệnh nền, thuốc đang dùng | cảnh báo, gợi ý | chỉ khai khi hiểu ứng dụng dùng thế nào |
| Ảnh bữa ăn | nhận diện món | cần nếu dùng tính năng chụp ảnh; tránh ảnh lộ người, nhà, giấy tờ |
| Vị trí, danh bạ | gợi ý quán, kết bạn | thường không cần, nên tắt |
| Kết quả xét nghiệm | giải thích chỉ số | che thông tin định danh trước khi tải lên |
Nguyên tắc tối thiểu này không làm ứng dụng kém đi; phần lớn tính năng dinh dưỡng chạy tốt chỉ với vài con số cơ bản.
Vì sao dữ liệu ăn uống nhạy cảm hơn bạn nghĩ
Một nhật ký ăn uống tưởng vô hại nhưng có thể tiết lộ nhiều điều: giờ giấc sinh hoạt, nơi làm việc qua những quán ăn trưa quen thuộc, tình trạng sức khoẻ qua chế độ ăn kiêng, thậm chí thai kỳ hay bệnh mạn tính. Khi gộp với cân nặng, chiều cao và ảnh chụp, đây là một hồ sơ khá chi tiết về một con người.
Dữ liệu như vậy có giá trị với bên quảng cáo, bên bán thực phẩm chức năng, và đáng lo hơn là với kẻ lừa đảo nếu bị lộ. Một người được biết là đang điều trị đái tháo đường có thể trở thành mục tiêu của những lời mời mua "sản phẩm chữa khỏi" qua điện thoại. Vì thế, cẩn thận với dữ liệu sức khoẻ không phải là đa nghi, mà là phòng ngừa hợp lý.
Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã xếp thông tin sức khoẻ vào nhóm nhạy cảm và đặt ra nghĩa vụ cho bên xử lý dữ liệu. Chi tiết quy định có thể thay đổi, nên khi cần, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Che thông tin trước khi nhờ AI đọc xét nghiệm
Nhờ chatbot giải thích các chỉ số trong phiếu xét nghiệm là việc nhiều người làm. Làm an toàn theo các bước:
- Chụp hoặc chép riêng phần bảng chỉ số, không chụp cả phiếu.
- Che hoặc xoá họ tên, ngày sinh, địa chỉ, mã bệnh nhân, mã vạch, tên cơ sở y tế, tên bác sĩ.
- Nếu chép bằng tay, chỉ giữ tên chỉ số, kết quả, đơn vị và khoảng tham chiếu in trên phiếu.
- Thêm bối cảnh tối thiểu cần thiết: tuổi, giới, có đang điều trị gì hay không, mà không nêu danh tính.
- Yêu cầu: "Giải thích ý nghĩa từng chỉ số cho người không chuyên, chỉ ra chỉ số nào nằm ngoài khoảng tham chiếu, và liệt kê câu hỏi nên hỏi bác sĩ. Không chẩn đoán, không đề xuất thuốc".
- Mang danh sách câu hỏi đến buổi khám; không tự thay đổi thuốc hay chế độ ăn điều trị dựa trên câu trả lời.
Khoảng tham chiếu khác nhau giữa các phòng xét nghiệm, nên luôn dùng khoảng in trên chính phiếu của bạn, không dùng khoảng chatbot tự nhớ.
Thiết lập nên kiểm trên điện thoại và tài khoản
Quyền truy cập. Vào phần cài đặt của điện thoại, xem ứng dụng dinh dưỡng đang có quyền gì: máy ảnh, ảnh, vị trí, danh bạ, micro, dữ liệu sức khoẻ. Tắt những quyền không cần cho việc bạn dùng.
Đồng bộ với ứng dụng sức khoẻ khác. Nhiều ứng dụng xin đọc bước chân, nhịp tim, giấc ngủ. Hãy chọn từng loại dữ liệu thay vì cho phép tất cả.
Lịch sử trò chuyện với chatbot. Một số chatbot cho phép tắt lưu lịch sử hoặc không dùng cuộc trò chuyện để cải thiện mô hình. Tên và vị trí của các tuỳ chọn này thay đổi theo phiên bản, nên hãy tự kiểm trong phần cài đặt hiện hành.
Đăng nhập. Dùng mật khẩu riêng và bật xác thực hai lớp nếu ứng dụng có. Tài khoản chứa dữ liệu sức khoẻ cũng đáng bảo vệ như tài khoản email.
Chia sẻ với người khác. Tính năng chia sẻ tiến độ với bạn bè, nhóm thử thách có thể lộ cân nặng, bữa ăn cho nhiều người hơn bạn muốn. Kiểm chế độ hiển thị trước khi tham gia.
Ảnh bữa ăn cũng là dữ liệu
Ảnh chụp mâm cơm để ứng dụng ước năng lượng có thể vô tình chứa nhiều thứ ngoài món ăn: khuôn mặt người trong nhà, góc bếp nhận ra được, hoá đơn có tên quán, giấy tờ để trên bàn. Ảnh còn có thể mang dữ liệu vị trí trong thông tin ẩn của tệp.
Khi chụp, hãy chụp gần, chỉ lấy phần đĩa và bát. Tắt gắn vị trí cho máy ảnh nếu bạn không cần. Với ảnh bữa ăn của con ở trường hay ảnh có trẻ em, cân nhắc kỹ trước khi tải lên bất kỳ ứng dụng nào. Nếu ứng dụng cho phép xoá ảnh sau khi phân tích, hãy dùng tuỳ chọn đó.
Ảnh chụp ở bàn ăn cơ quan hay bữa liên hoan thường có đồng nghiệp lọt vào khung hình. Họ không đồng ý cho ảnh của mình đi vào một ứng dụng phân tích dữ liệu. Một phép lịch sự nhỏ là cắt ảnh chỉ còn phần đĩa của bạn trước khi tải lên.
Quyền của bạn với dữ liệu đã khai
Theo nguyên lý chung của quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân, người dùng có những quyền cơ bản. Cách thực hiện cụ thể tuỳ từng ứng dụng:
- Được biết: dữ liệu nào bị thu thập, dùng vào mục đích gì, có chia sẻ cho ai không. Thông tin này thường nằm trong chính sách quyền riêng tư.
- Được đồng ý hoặc từ chối: đặc biệt với dữ liệu nhạy cảm như sức khoẻ, việc thu thập cần có sự đồng ý rõ ràng.
- Được xem và sửa: bạn có thể yêu cầu xem dữ liệu của mình và sửa khi sai.
- Được xoá: khi không dùng nữa, hãy tìm chức năng xoá tài khoản và dữ liệu, không chỉ gỡ ứng dụng khỏi điện thoại.
- Được rút lại sự đồng ý: bạn có thể thay đổi quyết định chia sẻ dữ liệu.
Gỡ ứng dụng khỏi điện thoại không có nghĩa dữ liệu trên máy chủ đã bị xoá. Hãy xoá tài khoản trong ứng dụng hoặc liên hệ bên cung cấp theo hướng dẫn trong chính sách của họ. Nếu gặp vướng mắc pháp lý, hãy tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Khi bị gọi điện mời mua sản phẩm sau khi dùng ứng dụng
Một số người kể rằng sau khi khai bệnh nền vào một ứng dụng hay biểu mẫu "kiểm tra sức khoẻ miễn phí" trên mạng, họ bắt đầu nhận cuộc gọi mời mua sản phẩm hỗ trợ điều trị. Không thể kết luận dữ liệu bị lộ từ đâu trong từng trường hợp, nhưng đây là lời nhắc rõ ràng rằng dữ liệu sức khoẻ có người muốn mua.
Nếu gặp tình huống này, đừng xác nhận thêm thông tin cá nhân qua điện thoại, đừng chuyển tiền đặt hàng cho sản phẩm hứa chữa khỏi bệnh. Ghi lại số gọi đến, tên sản phẩm, lời quảng cáo; xem lại những ứng dụng và biểu mẫu bạn đã khai thông tin sức khoẻ gần đây, xoá tài khoản không còn dùng. Khi cần, báo cáo qua kênh chính thức về lừa đảo hoặc quảng cáo sai sự thật theo hướng dẫn hiện hành.
Với cha mẹ lớn tuổi, hãy dặn trước: bác sĩ thật không gọi điện bán thuốc, và không có sản phẩm nào chữa khỏi tiểu đường hay cao huyết áp để thay thuốc.
Dữ liệu của trẻ em và người cao tuổi trong nhà
Cha mẹ hay nhập cân nặng, chiều cao của con vào ứng dụng để theo dõi; con cái hay chụp phiếu khám của cha mẹ để nhờ AI giải thích. Đây là dữ liệu của người khác, và họ cũng có quyền riêng tư. Với trẻ lớn và người cao tuổi còn minh mẫn, hãy hỏi ý trước khi tải dữ liệu của họ lên.
Theo dõi tăng trưởng của trẻ nên dựa vào sổ theo dõi sức khoẻ và cán bộ y tế, không cần đưa lên nhiều ứng dụng khác nhau. Với người cao tuổi, một cuốn sổ ghi cân nặng, bữa ăn và câu hỏi cho bác sĩ thường đủ và an toàn hơn so với nhiều tài khoản trực tuyến mà chính họ không quản lý được.
Khi người thân qua đời hoặc không còn dùng, đừng quên xoá các tài khoản sức khoẻ đã tạo hộ họ.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng dinh dưỡng miễn phí có bán dữ liệu không?
Không thể nói chung cho mọi ứng dụng. Hãy đọc chính sách quyền riêng tư, phần chia sẻ dữ liệu với bên thứ ba và quảng cáo. Ứng dụng miễn phí thường kiếm tiền từ quảng cáo hoặc gói trả phí; nếu chính sách mơ hồ, hãy khai ít dữ liệu nhất có thể.
Dán kết quả xét nghiệm vào chatbot có an toàn không?
An toàn hơn nhiều nếu bạn che họ tên, ngày sinh, mã bệnh nhân, tên cơ sở y tế. Chỉ giữ tên chỉ số, kết quả, đơn vị, khoảng tham chiếu. Dùng câu trả lời để hiểu và soạn câu hỏi, không để tự điều trị.
Có nên dùng tên thật khi đăng ký ứng dụng ăn uống?
Phần lớn tính năng dinh dưỡng không cần tên thật. Nếu ứng dụng không yêu cầu bắt buộc, một tên gọi bất kỳ là đủ. Với email, có thể dùng địa chỉ riêng cho các dịch vụ trực tuyến không quan trọng.
Gỡ ứng dụng thì dữ liệu có mất không?
Thường là không. Dữ liệu vẫn nằm trên máy chủ của bên cung cấp. Muốn xoá, hãy dùng chức năng xoá tài khoản trong ứng dụng hoặc làm theo hướng dẫn trong chính sách quyền riêng tư.
Dữ liệu sức khoẻ có được pháp luật bảo vệ không?
Có. Quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam xếp dữ liệu sức khoẻ vào nhóm nhạy cảm, với yêu cầu cao hơn về đồng ý và bảo vệ. Chi tiết có thể thay đổi, nên khi cần hãy tra văn bản hiện hành.
Ảnh món ăn có lộ vị trí không?
Ảnh chụp bằng điện thoại có thể chứa dữ liệu vị trí trong thông tin ẩn nếu bạn bật tính năng đó. Hãy tắt gắn vị trí cho máy ảnh khi không cần, và chụp gần để ảnh chỉ có món ăn.
