Khi trẻ ốm, nguyên tắc ăn uống quan trọng nhất là giữ đủ nước và tiếp tục cho trẻ ăn những gì trẻ chịu ăn, chia nhỏ nhiều lần. Trẻ bú mẹ thì tiếp tục bú, thường bú nhiều hơn. Kiêng khem quá mức theo kinh nghiệm truyền miệng, như kiêng tanh, kiêng sữa, chỉ cho ăn cháo trắng muối nhiều ngày, có thể làm trẻ thiếu năng lượng và chậm hồi phục.
Bài này nói về chuyện ăn uống khi trẻ mắc các bệnh thông thường như sốt, cảm, tiêu chảy, nôn, và giai đoạn hồi phục sau ốm. Bài không chẩn đoán, không hướng dẫn thuốc; việc điều trị theo bác sĩ. Mục cuối liệt kê dấu hiệu nguy hiểm cần đưa trẻ đi viện ngay, đặt trước mọi lời khuyên ăn uống.
Nguyên tắc chung khi trẻ ốm
Khi ốm, trẻ thường chán ăn, và điều đó dễ hiểu. Mục tiêu trong những ngày ốm không phải là trẻ ăn đủ như ngày thường, mà là trẻ đủ nước và ăn được phần nào. Chia nhỏ bữa, cho ăn khi trẻ tỉnh táo, ưu tiên món mềm, dễ nuốt, món trẻ quen và thích.
Với trẻ bú mẹ, tiếp tục cho bú theo nhu cầu, thường cho bú nhiều lần hơn. Sữa mẹ vừa là nước vừa là dinh dưỡng. Trẻ dùng sữa công thức thì thường tiếp tục pha đúng hướng dẫn, không tự pha loãng hay đổi loại sữa trừ khi bác sĩ dặn.
Không ép trẻ ăn khi đang sốt cao, nôn, mệt lả; ép ăn lúc này dễ làm trẻ nôn và sợ ăn hơn. Khi trẻ hạ sốt, tỉnh hơn, đó là lúc cho ăn.
Mọi chỉ định cụ thể của bác sĩ về ăn uống, ví dụ với trẻ có bệnh nền hay bệnh cần chế độ ăn đặc biệt, được ưu tiên hơn các nguyên tắc chung trong bài này.
Mất nước: mối lo hàng đầu khi trẻ sốt, tiêu chảy, nôn
Vì sao trẻ dễ mất nước. Trẻ nhỏ có tỉ lệ nước cơ thể cao, mất nước qua sốt, thở nhanh, tiêu chảy, nôn nhanh hơn người lớn so với cân nặng.
Dấu hiệu cần để ý. Đi tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, môi miệng khô, khóc ít hoặc không có nước mắt, mắt trũng, li bì, thóp lõm ở trẻ nhỏ. Có những dấu hiệu này cần đưa trẻ đi khám.
Bù nước thế nào. Cho uống từng ngụm nhỏ, nhiều lần. Với tiêu chảy, dung dịch bù nước điện giải pha đúng hướng dẫn trên gói hoặc theo cán bộ y tế là lựa chọn chuẩn; pha sai tỉ lệ có thể gây hại.
Đồ uống nên tránh. Nước ngọt có ga, nước tăng lực, nước ép đóng hộp nhiều đường có thể làm tiêu chảy nặng hơn và không bù đúng điện giải.
Trẻ nôn thì sao. Chờ một lúc rồi cho uống lại từng thìa nhỏ. Nếu trẻ nôn mọi thứ, không giữ được nước, cần đi khám.
Ăn uống theo tình huống thường gặp
Bảng tham khảo cho bệnh thông thường đã được xác định hoặc đang theo dõi; luôn theo chỉ định của bác sĩ khi có:
| Tình huống | Ăn uống nên làm | Thói quen cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Sốt, cảm | đủ nước, cháo, súp, canh, trái cây mềm; chia nhỏ bữa | ủ ấm quá mức, bắt ăn khi đang sốt cao |
| Tiêu chảy | bù nước điện giải, tiếp tục ăn món dễ tiêu như cháo thịt, cơm nát, chuối | nhịn ăn kéo dài, chỉ cho uống nước cháo loãng nhiều ngày |
| Nôn | nghỉ ngắn rồi uống từng ngụm nhỏ; ăn lại món nhẹ khi đỡ | ăn nhiều một lúc ngay sau khi nôn |
| Đau họng, loét miệng | món nguội, mềm, không cay chua, uống bằng ống hút nếu dễ hơn | đồ quá nóng, cứng, chua |
| Ho, sổ mũi | đủ nước, ăn bình thường theo sức | kiêng tanh, kiêng sữa không có lý do |
Kiêng tôm cá, kiêng sữa, kiêng trứng khi trẻ ho hay sốt là kinh nghiệm dân gian phổ biến nhưng không có cơ sở chung; trẻ cần đạm để hồi phục. Chỉ kiêng thực phẩm trẻ đã được chẩn đoán dị ứng hoặc theo dặn của bác sĩ.
Đừng kiêng khem quá mức
Thói quen cho trẻ ăn cháo trắng với muối nhiều ngày khi ốm, kiêng thịt cá, kiêng dầu mỡ, kiêng rau, hoặc nhịn ăn khi tiêu chảy, có thể làm trẻ thiếu năng lượng và đạm đúng lúc cơ thể cần để chống bệnh và hồi phục. Trẻ ốm nhiều đợt trong năm mà mỗi đợt đều kiêng khem kéo dài có thể bị sụt cân, chậm lớn.
Với tiêu chảy cấp thông thường, hướng dẫn phổ biến hiện nay là tiếp tục cho ăn, không nhịn, kết hợp bù nước. Cháo có thịt, cá, trứng, rau nấu nhừ là món phù hợp hơn cháo trắng. Bác sĩ có thể dặn riêng tuỳ trường hợp.
Lời khuyên từ người lớn tuổi trong nhà xuất phát từ thương cháu, và nhiều lời khuyên đúng, như cho ăn mềm, ăn ấm, chia nhỏ bữa. Khi có lời khuyên kiêng khem mâu thuẫn với hướng dẫn của cán bộ y tế, có thể nhờ bác sĩ giải thích trực tiếp cho ông bà trong buổi khám.
Các sản phẩm quảng cáo "tăng đề kháng", "mau lại sức" cho trẻ ốm không phải phần của bài này; việc có cần hay không là quyết định của bác sĩ.
Giai đoạn hồi phục: ăn bù cho những ngày ốm
Sau ốm, khi trẻ đã khoẻ hơn và thèm ăn trở lại, là lúc ăn bù. Trong khoảng một hai tuần, có thể cho trẻ thêm một bữa phụ mỗi ngày, bữa ăn có đủ đạm, rau, trái cây. Nhiều trẻ tự ăn nhiều hơn trong giai đoạn này; không cần ép, chỉ cần có sẵn thức ăn bổ dưỡng.
Nếu trẻ sụt cân trong đợt ốm, cân nặng thường hồi phục dần khi trẻ ăn lại bình thường. Nếu sau vài tuần trẻ vẫn ăn kém, mệt, chưa lấy lại cân nặng theo nhận xét của cán bộ y tế, cần đưa trẻ đi khám lại.
Với trẻ bị tiêu chảy, sau khi khỏi có thể có vài ngày đi ngoài phân chưa thật bình thường; cho ăn đa dạng dần trở lại. Trẻ có vẻ khó chịu kéo dài với sữa sau tiêu chảy thì hỏi bác sĩ, không tự cắt sữa lâu dài.
Trẻ ốm thường xuyên, nhiều đợt mỗi tháng, là lý do nên được bác sĩ đánh giá tổng quát, gồm cả tình trạng dinh dưỡng.
Dùng AI ghi chép triệu chứng và bữa ăn trong những ngày ốm
Khi trẻ ốm, cha mẹ mệt và dễ quên chi tiết. Một bảng ghi chép đơn giản giúp ích nhiều cho bác sĩ: giờ đo nhiệt độ và kết quả, số lần tiêu chảy hoặc nôn, lượng nước và thức ăn trẻ nhận được, số lần đi tiểu, thuốc đã dùng theo đơn và giờ dùng. Chatbot có thể tạo khung bảng này và tóm tắt thành vài dòng trước khi đi khám.
Câu lệnh mẫu: "Đây là ghi chép hai ngày của một bé ba tuổi bị tiêu chảy: giờ, số lần đi ngoài, lần nôn, những gì bé uống và ăn, số lần đi tiểu. Hãy tóm tắt thành năm dòng để đưa bác sĩ: xu hướng tăng hay giảm, lượng nước vào, số lần đi tiểu mỗi ngày. Không chẩn đoán, không gợi ý thuốc."
Giới hạn: chatbot không thể đánh giá trẻ có mất nước hay không, có cần đi viện hay không. Nếu đang phân vân có nên đưa trẻ đi khám, đừng hỏi chatbot rồi chờ; đối chiếu với danh sách dấu hiệu nguy hiểm dưới đây, và khi nghi ngờ thì đi khám.
Bỏ tên, ngày sinh, mã bảo hiểm của trẻ khi chép vào chatbot. Ảnh phân hay ảnh nốt ban nên đưa trực tiếp cho bác sĩ xem, không cần gửi cho chatbot.
Chuẩn bị sẵn trong nhà trước mùa ốm
Trẻ ốm thường vào lúc nửa đêm hoặc cuối tuần. Chuẩn bị vài thứ từ trước giúp cha mẹ bình tĩnh hơn:
- Nhiệt kế dùng được cho trẻ và biết cách đo đúng.
- Dung dịch bù nước điện giải loại dành cho trẻ theo hướng dẫn của cán bộ y tế, để nơi khô ráo, xem hạn dùng định kỳ, và đọc kỹ cách pha trước khi cần.
- Đồ ăn dễ tiêu dự trữ như gạo, thịt xay chia phần trong ngăn đá, trứng, chuối, để nấu cháo nhanh khi trẻ ốm.
- Mẫu bảng ghi chép in sẵn hoặc lưu trong điện thoại: giờ, nhiệt độ, ăn uống, đi tiểu, đi ngoài, thuốc theo đơn.
- Thông tin liên lạc của cơ sở y tế gần nhất, phòng khám nhi quen, số cấp cứu, ghi ở chỗ ông bà và người chăm cũng thấy.
- Sổ khám bệnh, sổ tiêm chủng để một chỗ dễ lấy khi phải đi khám gấp.
Có thể nhờ chatbot soạn danh sách này thành một tờ dán tủ lạnh. Danh sách không thay lời dặn của bác sĩ về cách xử lý từng bệnh; với trẻ có bệnh nền, hỏi bác sĩ cần chuẩn bị thêm gì.
Dấu hiệu nguy hiểm: đưa trẻ đi viện ngay
Li bì, khó đánh thức, co giật. Đây là dấu hiệu cấp cứu.
Không uống được, bỏ bú, nôn tất cả mọi thứ. Trẻ không giữ được nước có nguy cơ mất nước nhanh.
Dấu hiệu mất nước rõ. Rất ít hoặc không đi tiểu nhiều giờ, mắt trũng, môi khô, khóc không có nước mắt.
Khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái. Cần cấp cứu.
Phân có máu, đau bụng dữ dội, bụng chướng. Cần khám ngay.
Sốt cao không hạ, sốt ở trẻ dưới ba tháng tuổi, phát ban lan nhanh. Cần đi khám ngay, trẻ càng nhỏ càng không chờ đợi.
Cha mẹ thấy trẻ "khác hẳn mọi lần". Linh cảm của người chăm trẻ hằng ngày là thông tin có giá trị. Khi thấy trẻ ốm khác thường mà không gọi được tên, hãy đưa trẻ đi khám thay vì chờ thêm một đêm. Mang theo bảng ghi chép những ngày ốm để bác sĩ nắm nhanh diễn tiến.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ốm không chịu ăn có cần ép không?
Không nên ép, nhất là khi trẻ đang sốt cao hoặc nôn. Ưu tiên đủ nước, chia nhỏ bữa, cho ăn món trẻ thích khi trẻ tỉnh táo. Khi khoẻ hơn, trẻ sẽ ăn lại và ăn bù.
Trẻ ho, sốt có cần kiêng tôm cá, sữa, trứng không?
Không có cơ sở chung để kiêng. Trẻ cần đạm để hồi phục. Chỉ kiêng thực phẩm trẻ đã được chẩn đoán dị ứng hoặc khi bác sĩ dặn cụ thể.
Trẻ tiêu chảy có nên nhịn ăn cho ruột nghỉ không?
Hướng dẫn phổ biến hiện nay là tiếp tục cho ăn món dễ tiêu, kết hợp bù nước bằng dung dịch điện giải pha đúng hướng dẫn. Nhịn ăn kéo dài làm trẻ thiếu năng lượng và chậm hồi phục.
Có thể cho trẻ uống nước ngọt để bù nước không?
Không nên. Nước ngọt, nước tăng lực, nước ép nhiều đường không bù đúng điện giải và có thể làm tiêu chảy nặng hơn. Dùng dung dịch bù nước pha đúng tỉ lệ hoặc theo hướng dẫn của cán bộ y tế.
Sau ốm bao lâu trẻ lấy lại cân nặng?
Thường trong vài tuần khi trẻ ăn lại bình thường và được ăn bù. Nếu sau vài tuần trẻ vẫn ăn kém, mệt, chưa lấy lại cân nặng theo nhận xét của cán bộ y tế, cần đi khám lại.
Có nên hỏi chatbot để quyết định có đưa trẻ đi viện không?
Không. Chatbot không khám được trẻ. Khi có dấu hiệu nguy hiểm như li bì, không uống được, mất nước, khó thở, phân có máu, sốt ở trẻ dưới ba tháng, hãy đưa trẻ đi khám ngay.
